Της Βίλμας Μακράκη, απόφοιτη Δημοσιογραφίας ΙΕΚ ΑΚΜΗ Κρήτης
Όσο οι δυτικοποιημένες κοινωνίες συνεχίζουν να υπολογίζουν περισσότερο την εικόνα του σώματος απ’ ότι της ψυχής και να θεωρούν την λεπτότητα ως επιτυχία, ακόμη και τώρα που η ανθρωπότητα έχει γίνει βαρύτερη από ποτέ, τόσο οι άνθρωποι θα συνεχίσουν να ανησυχούν για το βάρος τους.
Όταν η ανησυχία αυτή μεταφράζεται σε εγρήγορση για σωστή διατροφή, σταθερή μάζα σώματος και καλή υγεία, τότε ο άνθρωπος ελέγχει προς το καλό την πορεία του. Αν όμως τύχει και εμπλακούν ψυχογενείς παράγοντες, τότε η ανησυχία αυτή δεν είναι δύσκολο να μετατραπεί σε πάθηση. Ως διατροφική διαταραχή ορίζεται η επίμονη μορφή διαταραχής της συμπεριφοράς λήψης τροφής ή/και της συμπεριφοράς ελέγχου του βάρους που επιδεινώνει εμφανέστατα τη σωματική υγεία και τον ψυχοκοινωνικό τρόπο λειτουργίας, χωρίς όμως να αποτελεί αποτέλεσμα κάποιας ιατρικής πάθησης ή κάποιας άλλης ψυχιατρικής διαταραχής. Υπάρχουν τρεις κύριες κατηγορίες Διαταραχών Πρόσληψης Τροφής: Η ψυχογενής ανορεξία, η ψυχογενής βουλιμία και η Διαταραχή Υπερφαγίας.
Ψυχογενής Ανορεξία
Η περιγραφή της ψυχογενούς ανορεξίας έγινε το 19ο αιώνα στη Μ. Βρετανία και τη Γαλλία με αναφορές ήδη από το 17ο αιώνα. Η συστηματική όμως μελέτη της νόσου, ξεκίνησε στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα και η επίπτωσή της φαίνεται να αυξάνεται σταθερά από το 1930.
Η ψυχογενής ή νευρογενής ανορεξία είναι ένα σύνδρομο αυτοεπιβαλλόμενης ασιτίας στο οποίο το άτομο με τη θέληση του περιορίζει την πρόσληψη τροφής καθώς φοβάται έντονα μήπως γίνει παχύσαρκο. Τα βασικά χαρακτηριστικά της είναι άρνηση του ατόμου να διατηρήσει ένα ελάχιστο φυσιολογικό βάρος, έντονος φόβος του ατόμου μήπως γίνει παχύ, διαταραχή στη σωματική εικόνα, σημαντική απώλεια βάρους και αμηνόρροια στις γυναίκες.
Μπορεί να παρουσιαστεί σε άτομα οποιασδήποτε εθνικότητας ή κοινωνικοοικονομικής τάξης, συχνότερα δε, αναπτύσσεται σε κορίτσια που ασχολούνται με τη γυμναστική, το μπαλέτο, δραστηριότητες οι οποίες απαιτούν λεπτό σώμα. Στα αρχικά στάδια, το άτομο περιορίζει την πρόσληψη τροφής στις διαιτητικές και επομένως υγιεινές τροφές και αποφεύγει την κατανάλωση λιπών και υδατανθράκων.
Ο/η ασθενής μετράει με ιδιαίτερη επιμέλεια τις θερμίδες που προσλαμβάνει και προσπαθεί η ημερήσια κατανάλωση να είναι η μικρότερη δυνατή. Χαρακτηριστικό γνώρισμα της ψυχογενούς ανορεξίας, είναι η ικανοποίηση του ασθενούς, όταν κατορθώνει να μειώσει το βάρος του. Η ιδιαίτερη σημασία του σωματικού σχήματος και βάρους για την αποτίμηση της προσωπικής αξίας σε συνδυασμό με τη μειωμένη, λόγω του υποσιτισμού, γαστρική κένωση συμμετέχουν στη διαιώνιση της διαταραχής, καθώς ο ασθενής λόγω της δυσπεψίας και του φουσκώματος που νιώθει, περιορίζει περαιτέρω τα γεύματα. Στο βουλιμικό τύπο της ψυχογενούς ανορεξίας, ο περιορισμός της προσλαμβανόμενης τροφής συνδυάζεται με υπερφαγικά επεισόδια. Η υπερφαγία τελειώνει με την πρόκληση εμετού και μπορεί να συνδυάζεται με κατάχρηση καθαρτικών ή διουρητικών, ως μέσων απαλλαγής από το περιττό βάρος. Η πολύωρη γυμναστική και γενικότερα η αυξημένη σωματική δραστηριότητα αποτελεί έναν άλλο τρόπο μείωσης του βάρους.
Ψυχογενής Βουλιμία
Η ψυχογενής βουλιμία είναι επίσης μια σοβαρή ασθένεια, που χαρακτηρίζεται από ένα κύκλο συμπεριφορών, που συνήθως ξεκινούν με επεισόδια ανεξέλεγκτης και υπερβολικής πρόσληψης τροφής. Τυπικά, το άτομο «καταβροχθίζει» σε σύντομο χρόνο μεγάλες ποσότητες φαγητού, συνήθως πλούσιες θερμιδικά (π.χ. σοκολάτες, τσιπς, μπισκότα κλπ.). Χαρακτηριστικά, όσο το επεισόδιο είναι σε εξέλιξη, νιώθει ότι είναι αδύνατο να σταματήσει το φαγητό. Αμέσως μετά, κυριεύεται από συναισθήματα ενοχών και δυσανεξίας και ξεκινά ορισμένα μέτρα αντιμετώπισης, όπως εντατική γυμναστική, προκλητός εμετός, χρήση φαρμάκων όπως διουρητικά και καθαρτικά, τα οποία συνήθως προσπαθεί να τα κρατήσει κρυφά. Το βάρος του ατόμου παραμένει κατά κανόνα στα ευρέως φυσιολογικά όρια.
Τα χαρακτηριστικά στοιχεία στη συμπεριφορά του ασθενούς με ψυχογενή βουλιμία είναι τα επανειλημμένα επεισόδια υπερφαγίας και η απώλεια αυτοελέγχου, κατά την κατανάλωση της τροφής. Μεγάλη ποσότητα τροφής καταναλώνεται γρήγορα και το άτομο αισθάνεται ότι δεν μπορεί να σταματήσει να τρώει ή να ελέγξει τι και πόσο τρώει. Προκειμένου να αποτραπεί η αύξηση του βάρους ο ασθενής καταλήγει σε πρόκληση εμέτου, λήψη καθαρτικών, διουρητικών ή άλλων φαρμακευτικών σκευασμάτων, νηστεία ή υπερβολική άσκηση. Μολονότι η ψυχογενής βουλιμία συχνά θεωρείται σύμπτωμα της ψυχογενούς ανορεξίας, αποτελεί ξεχωριστή διαταραχή πρόσληψης τροφής. Παρατηρείται συχνότερα σε νεαρές γυναίκες φυσιολογικού βάρους ή ελαφρά υπέρβαρες και σε συχνότητα 2-4% στους εφήβους. Σε σύγκριση με τα άτομα που πάσχουν από ψυχογενή ανορεξία, οι ασθενείς με ψυχογενή βουλιμία τείνουν να παρουσιάζουν συχνότερα συναισθηματικές διαταραχές, συνυπάρχει δε σε μεγάλο βαθμό με κατάθλιψη και αγχώδεις διαταραχές.
Διαταραχή Υπερφαγίας
Η κατάσταση αυτή σχετικά πρόσφατα αναγνωρίστηκε ως μια ξεχωριστή κατηγορία Διαταραχών Πρόσληψης Τροφής. Χαρακτηρίζεται από επεισόδια ανεξέλεγκτης και παρορμητικής υπερφαγίας (binge eating), πέρα από το σημείο του να αισθανθείς «ικανοποιητικά χορτάτος». Όχι σπάνια, τα επεισόδια αυτά συνοδεύονται από ενοχές και δυσαρέσκεια για το γεγονός. Διαφέρει όμως από τη ψυχογενή βουλιμία στο ότι δεν υπάρχουν επεισόδια προκλητού εμετού. Υπάρχουν όμως περίοδοι επαναλαμβανόμενων διαιτών, για αυτό και σε κάποιες περιπτώσεις το βάρος αυτών των ανθρώπων μπορεί να κυμαίνεται υπερβολικά.
Μερικά από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της Επεισοδιακής Υπερφαγίας είναι:
- Επαναλαμβανόμενα επεισόδια υπερφαγίας π.χ. καταναλώνεται μια σημαντικά μεγάλη ποσότητα φαγητού, σε σύντομο χρονικό διάστημα, συνήθως μέσα σε 2 ώρες. Η ποσότητα του φαγητού που καταναλώνεται είναι σαφώς περισσότερη από αυτή που θα έτρωγαν οι υπόλοιποι άνθρωποι το ίδιο χρονικό διάστημα.
- Κατά τη διάρκεια της επεισοδιακής υπερφαγίας, χάνεται ο έλεγχος του φαγητού π.χ. αισθάνεται ότι δεν μπορεί να σταματήσει να τρώει ή ότι έχει χάσει τον έλεγχο στον πώς και στο τι τρώει. Η επεισοδιακή υπερφαγία συνδέεται με τουλάχιστον τρία από τα παρακάτω χαρακτηριστικά:
- Τρώει πιο γρήγορα από ότι συνήθως
- Τρώει μέχρι να νιώσει άβολα
- Τρώει μεγάλες ποσότητες φαγητού, ακόμη και όταν δεν πεινάει
- Τρώει μόνος του επειδή ντρέπεται σχετικά με το πόσο τρώει
- Αισθάνεται αηδία για τον εαυτό του, κατάθλιψη και ενοχές για την υπερφαγία
- Είναι πολύ αγχωμένος σε σχέση με την επεισοδιακή πολυφαγία
- Τα επεισόδια υπερφαγίας συμβαίνουν κατά μέσο όρο 2 μέρες την εβδομάδα, για διάστημα 6 μηνών ή και περισσότερο
- Η επεισοδιακή υπερφαγία, δεν συμβαίνει αποκλειστικά κατά τη διάρκεια της Ψυχογενής Ανορεξίας ή της Ψυχογενής Βουλιμίας.