Του Μάνου Βελεγράκη, σπουδαστής Αθλητικής Δημοσιογραφίας ΙΕΚ ΑΚΜΗ Κρήτης
Η έννοια του δημοψηφίσματος, μιας φόρμας άμεσης δημοκρατίας όπου οι πολίτες κλήθηκαν να ψηφίσουν για συγκεκριμένες πολιτικές ή νομοθετικές προτάσεις, είναι απολύτως θεμελιώδης στη δημοκρατική πολιτική.
Ωστόσο, παρότι το δημοψήφισμα ενσαρκώνει την ιδέα της άμεσης συμμετοχής του λαού στις πολιτικές αποφάσεις, δεν είναι χωρίς προκλήσεις. Από τη μία πλευρά, ενισχύει τη δημοκρατία, καθώς επιτρέπει στους πολίτες να εκφράσουν τη γνώμη τους άμεσα για σημαντικά ζητήματα. Από την άλλη, μπορεί να εκμεταλλευθεί από οποιαδήποτε κυβέρνηση επιθυμεί να προωθήσει την προπαγάνδα της, αποπροσανατολίζοντας τον λαό.
Το πρώτο δημοψήφισμα στην Ελλάδα διεξήχθη το 1920, μετά την ήττα της Ελλάδας στην Τουρκία. Το ζήτημα του δημοψηφίσματος ήταν η επιστροφή του βασιλιά Κωνσταντίνου Α’ στο θρόνο, που είχε αποχωρήσει δύο χρόνια νωρίτερα μετά την αποτυχία της εκστρατείας στην Τουρκία. Το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος ήταν υπέρ της επιστροφής του βασιλιά, με 99% των ψηφοφόρων να τάσσονται υπέρ. Ωστόσο, αυτό το δημοψήφισμα επικρίθηκε για την έλλειψη διαφάνειας και για την ύπαρξη πιθανών παρατυπιών. Έκτοτε ο δημοκρατικός αυτός θεσμός έλαβε χώρα στην Ελλάδα άλλες έξι φορές, με την τελευταία να είναι Στις 5 Ιουλίου 2015. Τότε διεξήχθη δημοψήφισμα για την αποδοχή ή όχι των προτάσεων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου για την επίλυση της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα. Το αποτέλεσμα ήταν αρνητικό.
Στο ενδιάμεσο υπήρξαν άλλες πέντε διεξαγωγές του θεσμού.
- Δημοψήφισμα 1924: Διεξήχθη στις 13 Απριλίου 1924, λίγους μήνες μετά την ήττα της Ελλάδας στην Μικρασιατική Εκστρατεία και την πτώση του Κωνσταντίνου Α’ από τον θρόνο και αποτέλεσε ένα από τα πιο σημαντικά γεγονότα στην πολιτική ιστορία της χώρας. Το κεντρικό ζήτημα του δημοψηφίσματος ήταν η κατάργηση της μοναρχίας και η ανακήρυξη της Δημοκρατίας. Οι πολίτες κλήθηκαν να αποφασίσουν αν η Ελλάδα θα πρέπει να γίνει Δημοκρατία ή να παραμείνει Μοναρχία. Το αποτέλεσμα ήταν καταπληκτικά υπέρ της Δημοκρατίας, με ποσοστό περίπου 69%. Το αποτέλεσμα αυτό οδήγησε στην κατάργηση της μοναρχίας και στην ίδρυση της Α’ Ελληνικής Δημοκρατίας. Ωστόσο, η Δημοκρατία διήρκεσε μόλις έναντι 11 ετών, καθώς το 1935 η μοναρχία αποκαταστάθηκε με ένα νέο δημοψήφισμα.
- Δημοψήφισμα 1935: Το δημοψήφισμα του 1935 διεξήχθη στις 3 Νοεμβρίου του ίδιου έτους στην Ελλάδα. Το κεντρικό ζήτημα ήταν η επαναφορά της μοναρχίας, μετά την περίοδο της Δημοκρατίας που είχε ακολουθήσει μετά το δημοψήφισμα του 1924.Οι πολίτες κλήθηκαν να ψηφίσουν εάν ήθελαν να αποκαταστήσουν τον βασιλιά Γεώργιο Β’ στον θρόνο. Ο Γεώργιος Β’ ήταν ο διάδοχος του Κωνσταντίνου Α’, που είχε αποβληθεί από την εξουσία μετά την Μικρασιατική Καταστροφή το 1922. Το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος ήταν υπέρ της επαναφοράς της μοναρχίας, με το 97,9% των ψηφοφόρων να τάσσονται υπέρ. Ωστόσο, η διαδικασία και τα αποτελέσματα του δημοψηφίσματος έχουν αμφισβητηθεί και θεωρηθεί ότι υπήρχαν πολλές ατασθαλίες και παρατυπίες. Το δημοψήφισμα οδήγησε στην επαναφορά του βασιλείου και ο θρόνος πέρασε στον Γεώργιο Β’.
- Δημοψήφισμα 1946: Το δημοψήφισμα του 1946 στην Ελλάδα έλαβε χώρα στις 1 Σεπτεμβρίου του ίδιου έτους και ήταν η πρώτη μεγάλη εκλογική αναμέτρηση μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το κύριο ζήτημα ήταν η επαναφορά της μοναρχίας στην Ελλάδα, μετά από μια περίοδο ακαθοριστίας και πολιτικών αναταραχών. Οι πολίτες κλήθηκαν να ψηφίσουν για την επαναφορά του βασιλιά Γεώργιου Β’, που είχε εκδιωχθεί από την χώρα το 1924 κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης.
Σύμφωνα με τα επίσημα αποτελέσματα, η πλειοψηφία των Ελλήνων ψηφοφόρων (περίπου 68%) ψήφισαν υπέρ της επαναφοράς της μοναρχίας. Ωστόσο, η διαδικασία και τα αποτελέσματα του δημοψηφίσματος έχουν αμφισβητηθεί, καθώς η ψηφοφορία πραγματοποιήθηκε σε ένα περιβάλλον πολιτικής τάσης και συνεχούς βίας, που περιλάμβανε την Εμφύλια Σύγκρουση.
- Δημοψήφισμα 1968: Αυτό διεξήχθη στην Κρήτη και μόνο, κατά τη διάρκεια της χούντας των συνταγματαρχών, και αφορούσε το πολίτευμα της χώρας. Ωστόσο, το δημοψήφισμα κρίθηκε από πολλούς ως παράνομο και μη ελεύθερο, καθώς διεξήχθη κατά τη διάρκεια μιας δικτατορικής κυβέρνησης, με περιορισμένες ελευθερίες και δικαιώματα για τους πολίτες.
- Δημοψήφισμα 1973: Το δημοψήφισμα του 1973 στην Ελλάδα διεξήχθη κατά τη διάρκεια της δικτατορίας των Συνταγματαρχών, μια περίοδος γνωστή ως η Χούντα, η οποία κράτησε από το 1967 έως το 1974. Το δημοψήφισμα πραγματοποιήθηκε στις 29 Ιουλίου 1973 και είχε ως σκοπό την επικύρωση της κατάργησης της ελληνικής μοναρχίας και τη θέσπιση της δημοκρατίας. Η ερώτηση που τέθηκε στους ψηφοφόρους ήταν αν επιθυμούσαν την κατάργηση της μοναρχίας και τη θέσπιση της δημοκρατίας. Σύμφωνα με τα επίσημα αποτελέσματα, το 78% των ψηφοφόρων ήταν υπέρ της κατάργησης της μοναρχίας.
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι κάποια από αυτά τα δημοψηφίσματα, όπως αυτό του 1968 και του 1973, έχουν αμφισβητηθεί για την ελευθερία και τη διαφάνεια της διαδικασίας.
Συνοψίζοντας, το δημοψήφισμα μπορεί να είναι ένα ισχυρό εργαλείο δημοκρατίας, αλλά πρέπει να χρησιμοποιείται με σύνεση. Πρέπει να επιτρέπεται στους πολίτες να κάνουν ενημερωμένες επιλογές με βάση τα γεγονότα, και όχι τα αισθήματα ή την προπαγάνδα. Αυτό απαιτεί διαφάνεια, έγκυρη ενημέρωση και συνεχή εκπαίδευση των πολιτών σε θέματα που αφορούν τη δημόσια ζωή.