Της Ηλιάνας Ατσαλάκη, σπουδάστρια Δημοσιογραφίας ΙΕΚ ΑΚΜΗ Κρήτης
Με αφορμή την επέτειο της μάχης της Κριτσάς όπου ηρωικά πολέμησε για την ελευθερία και τελικά λαβώθηκε θανάσιμα από τους Τούρκους η Ροδάνθη της Κριτσάς, θα αναφερθούμε σε αυτή τη τόσο σπουδαία γυναίκα που πολέμησε σαν άνδρας τους Τούρκους!
Αρχικά, να αναφέρουμε πως η δράση της Ροδάνθης εντάσσεται στα γεγονότα της επανάστασης του 1821. Η Ροδάνθη, κόρη του πρωτόπαπα της Κριτσάς, είχε ονομαστεί έτσι από έναν περιηγητή καταγόμενο από τη Μόσχοβα της Ρωσίας ο οποίος έγινε νονός της και έτσι της χάρισε αυτό το γλυκό όνομα που βγαίνει από τις λέξεις ρόδα και άνθη, Ροδάνθη.
Η Ροδάνθη λοιπόν αργότερα πήγε να μάθει γράμματα ώστε να γίνει δασκάλα στο κρυφό σχολειό στην Ιερά Μονή Παναγίας Φανερωμένης, στην Ιεράπετρα της Κρήτης. Όσο έμεινε στο μοναστήρι, όλοι έδειχναν σεβασμό προς το πρόσωπο της και την ξεχώριζαν για τον χαρακτήρα της.
Ήρθε η ώρα όμως να φύγει από το μοναστήρι καθώς είχε ολοκληρώσει τη μόρφωση της και να επιστρέψει σπίτι της. Εκεί , η παπαδιά και μητέρα της την έμαθε να ασχολείται με το νοικοκυριό. Ανάμεσα σε άλλα της δίδαξε και πως να υφαίνει στον αργαλειό. Η ίδια καθώς ύφαινε, της άρεσε να τραγουδάει. Κάποια Κυριακή λοιπόν, όταν ο πατέρας της ήταν στην εκκλησία για την πρωινή λειτουργία και μαζί του όλο το χωριό, ο Οθωμανός Χουρσίτ Αγάς ο οποίος εδρούσε στο Χουμεριακό όπου ήταν και το κέντρο θα λέγαμε των Οθωμανών της εποχής, περνούσε από το σπίτι του πρωτόπαπα στην Κριτσά και άκουσε τη Ροδάνθη να τραγουδά καθώς ύφαινε.
Την ίδια μέρα, το βράδυ, ο Αγάς διατάζει τον φίλο του Ομέρ Αγά μαζί με το ασκέρι του να πάνε να κλέψουν την Ροδάνθη έστω και με την βία και να την πάνε στον Χουρσίτ. Μπήκαν λοιπόν στο σπίτι σπάζοντας την εξώπορτα και έσφαξαν την μητέρα της Ροδάνθης ενώ την ίδια την πήραν με το ζόρι να τη πάνε στην έδρα του Αγά στο Χουμεριακό.
Εκεί, οι χανούμισες είχαν ετοιμάσει ολόκληρη τελετουργία για να την υποδεχτούν και το βράδυ αφού πήγαν να ξαπλώσουν η Ροδάνθη βρήκε την ευκαιρία να ατιμάσει τον Χουρσιτ, σκοτώνοντας τον . Ύστερα από αυτό, η παράδοση την θέλει , να έκανε στάση στην εκκλησία του Αγίου Ιωάννου στο χωριό Χένια Μεραμβέλλου και να κόβει τις πλεξούδες της με σκοπό να συμμετάσχει κι αυτή στον πόλεμο.
Στη συνέχεια, ανηφόρησε προς τα Λασιθιώτικα βουνά και βρίσκει τον Καπετάν Μανώλη Ροβίθη ή Καζανομανώλη από το χωριό Μαρμακέτω Οροπεδίου Λασιθίου και του ζητά να ενταχθεί στην ομάδα του ως Μανώλης πλέον. Αξίζει να σημειωθεί πως ο Καπετάν Καζάνης απέκτησε το παρατσούκλι καζάνης καθώς όταν βαπτιζόταν, ο ιερέας τον βάπτισε σε ένα… καζάνι αφού δεν υπήρχαν κολυμπήθρες.
Ο ίδιος, επειδή ο νεαρός Μανώλης δεν είχε γένια, τον έλεγε Σπανομανώλη και τον πήρε στην ομάδα του δοκιμαστικά. Στη συνέχεια, αφού ο καπετάν Καζάνης διέκρινε την δεξιότητα του Σπανομανώλη να πολεμάει γεναία, τον κατέταξε μόνιμα στην ομάδα του. Ο Σπανομανώλης (Ροδάνθη) σε μάχη συναντήθηκε με τον πατέρα της και αν και υπερήλικας τον αναγνώρισε ενώ μέχρι τον Ιανουάριο του 1823 η ταυτότητα της Ροδάνθης παραμένει άγνωστη. Τότε, το 1823 όπου και δόθηκε η μάχη της Κριτσάς λίγο πιο έξω από το χωριό στη θέση Κουτάραντος και κοντά στην αρχαία Λατώ , έπεσε ηρωικά πολεμώντας τους Τούρκους η Ροδάνθυη οπότε και έγινε γνωστή καθώς την αναγνώριζαν.
Η ιστορία αυτή, έγινε αντικείμενο μελέτης για 2 σημαντικές προσωπικότητες του τόπου που αγαπούσαν την ιστορία και κατά πως φαίνεται τους γοήτευσε και ετούτη εδώ της Ροδάνθης , τον Κώστα Δανδουλάκη από τον Άγιο Νικόλαο που είναι συγγραφέας αλλά και τον Μιχάλη Διαλυνά ή Διαλυνομιχάλη από την Νεάπολη (το λεγόμενο Νιό Χωριό τότε) ο οποίος ήταν ποιητής και βοήθησε δραστικά στην Επανάσταση του 1821. Και οι δύο έχουν αφηγηθεί την ζωή και το έργο της Ροδάνθης με τη διαφορά ότι ο μεν Δανδουλάκης περιγράφει σαν κείμενο τα γεγονότα, ο δε Διαλυνομιχάλης περιγράφει την ιστορία με μαντιν(ι)άδες.
Κάθε χρόνο, την 19η Μαίου γίνεται επιμνημόσυνη δέηση αλλά και εκδηλώσεις στην μνήμη των πεσόντων στην μάχη της Κριτσάς , με παρέλαση των σχολικών δομών της Κριτσάς, κατάθεση στεφάνων μπροστά στο μνημείο, εξιστόρηση ιστορικού πλαισίου από φιλολόγους ενώ δεν είναι λίγες οι φορές που ακούγεται και το τραγούδι για την Ροδάνθη το οποίο έχει διασκεβάσει ο Δημήτρης Σγουρός σε στίχους του Μιχάλη Διαλυνά ή Διαλυνομιχάλη.
Το τραγουδούν είτε ο ίδιος ο κ. Σγουρός είτε ομάδα παιδιών από το Δημοτικό σχολείο Κριτσάς αλλά και η Άννα Μασσάρου την οποία μπορείτε να ακούσετε παρακάτω ενώ στο τέλος υπάρχουν κεράσματα από τις γυναίκες του χωριού και με την υποστήριξη του Πολιτιστικού Συλόγου Κριτσάς Λατώ !
Τέλος, αξίζει να αναφέρουμε πως η μνήμη της και η ιστορία της μένει ζωντανή καθώς στην Κριτσά υπάρχει η οδός Κριτσωτοπούλας, το μουσείο βοτάνων Ροδάνθη αλλά και το σπίτι της που έχει μετατραπεί σε λαογραφικό μουσείο. Παράλληλα, στο χωριό υπάρχει και η προτομή της ενώ κοντά στα Ζένια υπάρχει ένα μνημείο με ένα ολόσωμο σκιτσογράφημα της αφού δεν ξέρουμε πραγματικά πως ήταν. Ένα δεύτερο γλυπτό μνημείο αυτή τη φορά υπάρχει και στη θέση Κουτάραντος όπου απεικονίζονται 2 συγχωριανοί να παριστάνουν την στιγμή όπου η Ροδάνθη αποκαλύπτεται στους συμπολεμιστές της.