Της Ηλιάνας Ατσαλάκη, σπουδάστρια Δημοστιογραφίας ΙΕΚ ΑΚΜΗ Κρήτης
Με αφορμή την παγκόσμια ημέρα ποίησης στις 21 Μαρτίου επιλέξαμε να κάνουμε ένα μικρό αφιέρωμα στην Κρητική μαντινάδα, στον ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο της Κρήτης.
Κατ΄αρχάς ο όρος «μαντινάδα» θεωρείται εξελληνισμός του Ενετικού mantinada που είναι το ίδιο με το ιταλικό mantinata, το πρωινό τραγούδι. Το ότι ο όρος μαντινάδα προέρχεται από αντίστιχο Ενετικό όρο δεν είναι καθόλου τυχαίο αν σκεφτούμε πως το πρώτο κείμενο γραμμένο εξ΄ολοκλήρου σε ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο, ανήκει στον Βιτσέντζο Κορνάρα από τη Σητεία της Κρήτης και είναι ο Ερωτόκριτος. Αν και δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα πότε δημιουργήθηκε, πιθανολογούμε πως αυτό έγινε τον 17ο αιώνα κα οι πρώτες εκδόσεις τυπώθηκαν στο τυπογραφείο του Antonio Bortoli στην Βενετία το 1713.
Οι μαντινάδες διακρίνονται σε πολλά είδη ανάλογα με την θεματολογία τους ή ακόμη και την περίσταση στην οποία θα ειπωθούν. Υπάρχουν αυτές για τον πόνο, για την χαρά, για την λύπη, για τον θάνατο, οι πειρακτικές με άκομψο πολλές φορές τρόπο, περιγράφουν αγροτοκτηνοτροφικές εργασίες, γάμους, βαφτίσεις… ακόμη και κατάρες μπορούν να δώσουν κάποιοι μέσα από τα δίστιχα αυτά. ,
Όλες όμως έχουν στην βάση τους, το ανθρώπινο στοιχείο και αποκτούν δυνατό χαρακτήρα όταν γίνονται βιωματικές. Χαρακτηριστικά, ο Κωστής Φραγκούλης ή Ανταίος από την Ζάκρο Σητείας στο Λασίθι της Κρήτης, αναφέρει:
Η μαντινιάδα η καλή
δε γράφεται όπως λάχει
πέτρα και χώμα και νερό
της Κρήτης πρέπει να ΄χει
Από το παραπάνω λοιπόν, παρατηρούμε πως ακόμη και στην λέξη μαντινάδα, υπάρχει διαφορετική ορθογραφία ανάλογα με το αν βρισκόμαστε δυτικά ή ανατολικά. Ανατολικά προσθέτοντας ένα «ι» και δυτικά έχει επικρατήσει ως μαντινάδα. Βλέπουμε επίσης πως ο Φραγκούλης ουσιαστικά μας λέει πως για να είναι μία μαντινάδα Κρητική, θα πρέπει να έχει κάποια χαρακτηριστικά όπως την διάλεκτο που ποικίλει από τόπο σε τόπο αλλά και τα αντίστοιχα βιώματα.
Υπάρχουν και οι…σπαζοκεφαλιές, τα λεγόμενα καθαρογλωσσίδια που έτσι τα ονόμασε ο Ιωάννης Δερμιτζάκης ή Δερμιτζογιάννης από την Μαρωνιά Σητείας, ο οποίος ήταν από τους πρωτομάστορες του βιολιού στην Ανατολική Κρήτη. Ένα από αυτά είναι το παρακάτω:
Δροσογλυκοξινόλγευτο και ζουμπουρλούδικο μου
με μερακλοκουζούλανες σουσουραδόβιτσα μου
και φαρμακογιατρεύομαι
να βρω τα λογικά μου
Πολλές μαζί συνδεδεμένες λέξεις που μας θυμίζουν περισσότερο τις παροιμίες και τα γνωμικά και δίνουν έναν εύθυμο χαρακ
Εκτός από την Σητεία, ένα άλλο φυτώριο που βγάζει πολλούς μαντιναδολόγους είναι το χωριό Ανώγεια στο Ρέθυμνο Κρήςης. Εκεί, οι άνθρωποι πραγματικά μιλούν με μαντινάδες. Έχουν βγει και θα συνεχίσουν να βγαίνουν άνθρωποι που εκφράζονται με δίστιχα και νοηματοδοτούν έτσι τη ζωή τους. Βέβαια εκεί ανθίζουν θα λέγαμε οι δεκαπεντασύλλαβοι του πόνου και της θλίψης γενικότερα αφού αυτό έχει να κάνει με το ότι το χωριό κάηκε ολοσχερώς από τους Γερμανούς τρεις φορές, οπότε οι γυναίκες ντύνονταν συνέχεια στα μαύρα και οι μαντινάδες ήταν ο τρόπος για να εκφραστούn.
Προ λίγου, είπαμε πως τα δίστιχα προορίζονται πολλές φορές και για περιστάσεις όπως ένας γάμος, μία βάφτιση ή ακόμη και για αναπαραστάσεις εθίμων λαογραφικού χαρακτήρα όπως ο Άη Γιάννης τον Ιούνιο όπου ανοίγεται ο Κλήδονας:
Άνοιξετε τον κλήδονα
στ΄Άη Γιαννιού τη χάρη
κι απού ΄ναι πρωτογόνατη
να δώσει και να πάρει
Πρωτογόνατη είναι η κοπέλα που ονομάζεται Μαρία και ανοίγει το σταμνί με το αμίλητο νερό όπου βρίσκονται μέσα τα κληδονικά, συνήθως μήλα. Πρέπει να μην είναι παντρεμμέν
Ιδιαίτερη θέση, κατέχουν οι μαντινάδες της καντάδας, όταν δηλαδή ο νεαρός πηγαίνει κάτω από το μπαλκόνι της αγαπημένης του και μαζί με την παρέα του και με μουσική ή χωρίς αυτήν, τραγουδούν δίστιχα όπως το παρακάτω:
Ανέ κοιμάσαι ξύπνησε
γύρισε τ’ άλλο πλάϊ
και κάτσε να συλλογιστείς
το τέλος πως θα πάει
ή
Ξύπνα λιβαδοπέρδικα
Και λούσου με το μόσχο
Γιατί αυτός που σάγαπά
Περνοδιαβαίνει απ’όξω
Τέτοιες καντάδες γίνονται ακόμη στις μέρες μας όχι τόσο συχνά όπως τότε, όμως κάποια άτομα σε κυρίως ορεινές περιοχές μαζεύονται σε παρέες και γίνεται αυτό.
Αν και στις μέρες μας, έχει επικρατήσει το political correct και κάποια πειράγματα παρεξηγούνται, παλιότερα οι μαντινάδες ήταν κυρίως χιουμοριστικού χαρακτήρα και πολλές φορές όπως προ είπαμε ήταν και άκομψες οι λέξεις που χρησιμοποιόντουσαν. Στην βάση τους όμως, το κοινό τους είναι πως όλες έχουν δημιουργηθεί από ανθρώπους της υπαίθρου που έκαναν το κάθετι, δίστιχο.