Της Ηλιάνας Ατσαλάκη, σπουδάστρια Δημοσιογραφίας ΙΕΚ ΑΚΜΗ Κρήτης
Με αφορμή τον εορτασμό 111 χρόνων από την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα την 1η Δεκεμβρίου του 2024, όπου στα Χανιά και στο Φρούριο Φιρκά γίνονται εκδηλώσεις μνήμης για την ιστορική εκείνη μέρα, ας δούμε τα γεγονότα του τότε για να καταλάβουμε πως φτάσαμε το 1913 στην ένωση…
Πάμε στα 1669 όταν ο Βεζύρης Κιοπρουλής ουσιαστικά με την έλευση του στο Ηράκλειο σηματοδοτεί το τέλος της Ενετοκρατίας (465 χρόνια) και την αρχή της Οθωμανικής κυριαρχίας και παρουσίας στο νησί.
Στα χρόνια αυτά της Οθωμανικής κυριαρχίας υπήρξαν πολλές εξεγέρσεις, μάχες και ολοκαυτώματα και αυτό δείχνουν ότι οι Κρήτες δεν υποτάχθηκαν στους Οθωμανούς. Πριν φτάσουμε στο 1821, όπου και στην Κρήτη είχαμε γεγονότα, πιο πριν είχαμε κινήματα όπως αυτό του 1692 ή αυτό του 1770 που είναι γνωστό ως το κίνημα του Ιωάννη Βλάχου ή Δασκαλογιάννη και έλαβε χώρα στα Σφακιά.
Μία άγνωστη πτυχή της ιστορίας είναι πως η επανάσταση του 1821 στην Κρήτη ξεκίνησε από τα Σφακιά και πιο συγκεκριμένα από την Παναγία την Θυμιανή που βρίσκεται στους Κομμητάδες Σφακίων όπου στις 29 Μαίου 1821 έγινε λαϊκή συνέλευση και οι οπλαρχηγοί απ’ όλη τη Κρήτη αποφάσισαν να ξεσηκωθούν. Βέβαια οι μάχες δεν ευοδώθηκαν αφού οι Οθωμανοί ήταν πιο πολλοί αλλά κι επειδή οι Κρητικοί δεν είχαν αρκετά πολεμοφόδια.
Παρ’ όλα αυτά οι Κρητικοί συνέχισαν να μάχονται υπέρ της ελευθερίας τους και τα γεγονότα που ακολούθησαν ήταν πολλά και αιμοβόρα θα λέγαμε, ενώ πραγματοποιήθηκαν από άκρη ως άκρη του νησιού.
Αρχικά, το 1823 στον νομό Λασιθίου όπου επαναστατικό κέντρο των Οθομανών ήταν το Χουμεριάκο ένα μικρό χωριό στον Άγιο Νικόλαο κοντά και από εκεί έκαναν επιδρομές κι εφόδους σε πολλές περιοχές. Θα ξεκινήσουμε με την Μάχη της Κριτσάς (η οποία υπήρξε κι αυτή επαναστατικό κέντρο) και διήρκησε 2 μερόνυχτα καθώς δεν υπήρχαν αρκετά πολεμοφόδια. Εκεί έγινε ολική καταστροφή του χωριού και στην μάχη αυτή έφυγε ηρωικά η Ροδάνθη, κόρη του πρωτόπαπα του χωριού.
Παράλληλα στο παραθαλάσσιο χωριό Μίλατος είχαμε το ολοκαύτωμα του σπηλαίου του χωριού με 1200 γυναικόπαιδα να σφαγιάζονται…
Στη συνέχεια, το 1833 έγινε το κίνημα των Μουρνιών της περιοχής των Χανίων αλλά και το 1841 είχαμε την επανάσταση των Χαιρέτη αλλά και Βασιλογεώργη.
Μάχες και ολοκαυτώματα έλαβαν χώρα και την περίοδο της Μεγάλης Κρητικής Επανάστασης. Από το 1866 έως το 1869 όπως το 1867 η μάχη στο Οροπέδιο Λασιθίου όπου και σε αυτήν με αρχηγό των Οθωμανών τον Ομέρ Πασά έγιναν βιαιοπραγίες σε όλα τα χωριά του Οροπεδίου. Στις 8 του Νοέμβρη τώρα του 1866, είχαμε την ανατίναξη της πυριτιδαποθήκης της Μονής Αρκαδίου στο Ρέθυμνο. Εκεί ο Κωστής Γιαμπουδάκης ή ο Εμμανουήλ Σκουλάς πήραν την απόφαση να θυσιαστούν εθελούσια με την ανατίναξη της αποθήκης.
Όσοι δε, δεν ανατινάχθηκαν, σφαγιάστηκαν ή έμειναν αιχμάλωτοι ενώ μόνο 100 μπόρεσαν να γλιτώσουν από τις εχθροπραξίες. Το γεγονός της ανατίναξης της πυριτιδαποθήκης έδειξε το σθένος των Κρητικών αλλά και την ανδρεία τους όπως χαρακτηριστικά περιγράφεται στο τραγούδι για τη μνήμη του Ολοκαυτώματος “κι οι Τούρκοι ακόμα τρέμουνε όντε γροικούνε Κρήτη”. Στο ίδιο τραγούδι περιγράφονται και οι συνέπειες της πράξης αυτής και το πόσο μεγάλο εύρος είχε “τρόχαλος έγινε η μονή κι εσείστη ο Ψηλορείτης”.
Άλλες δύο επαναστάσεις υπήρξαν το 1879 και το 1887 για να φτάσουμε στην διετία της αυτονομίας το 1897 με 1898 όπου οι Μεγάλες Δυνάμεις ουσιαστικά ενέκριναν αυτή τη πράξη μετά και τις ωμότητες στην σφαγή του Ηρακλείου το 1898.
Από το 1898 λοιπόν, δημιουργήθηκε η Κρητική πολιτεία υπό τον βασιλιά Γεώργιο ο οποίος είχε βέβαια ισχυρή κόντρα με το τότε δεσπόζον πρόσωπο τον Ελευθέριο Βενιζέλο λόγω υπερεξουσίας του ενός έναντι του άλλου.
Με την μάχη στο Θέρισο Χανίων το 1905 η εξουσία από τον Βενιζέλο πέρασε στον Αλέξανδρο Ζαΐμη και τότε βέβαια το κυρίαρχο αίτημα των Κρητικών ήταν η ένωση τους με την μητέρα Ελλάδα.
Για το ιστορικό κομμάτι να πούμε τέλος πως το 1913 που έληξαν και οι Βαλκανικοί πόλεμοι και η Ελλάδα ήταν νικήτρια σε αυτούς,, οι εξελίξεις για την ένωση όλο και έτρεχαν. Όντως , έτσι έγινε αφού με την συνθήκη του Λονδίνου αλλά και μία ιδιαίτερη συνθήκη ο σουλτάνος έπαψε να έχει δικαίωμα αλλά και κυριαρχία στο νησί.
Έτσι το 1913, με παρουσία του πρίγκιπα Γεωργίου, του Ελευθερίου Βενιζέλου αλλά και των αγωνιστών Αναγνώστη Μάντακα και Χατζιμιχάλη Γιάνναρη υψώθηκε η ελληνική σημαία στο φρούριο Φιρκά στα Χανιά αλλά και μία πινακίδα με το μήνυμα των αγωνιστών “Ένωσις ή θάνατος” και όλο αυτό έγινε σε κλίμα συγκίνησης.
Πολλοί περίμεναν και αδημονούσαν το γεγονός της ένωσης όπως ο συγγραφέας Νίκος Καζαντζάκης όπου στο έργο του “Ο καπετάν Μιχάλης” περιγράφει την αγωνία των Κρητικών γι΄αυτό και ήλπιζε για την απελευθέρωση. “Όταν θα λευτερωθεί η Κρήτη” έλεγε…
Συνοψίζοντας , θα πρέπει με αφορμή τέτοιες επετείους να θυμόμαστε και να μνημονεύουμε όλα αυτά τα γεγονότα και να τα μεταφέρουμε στα παιδιά μας και γενικότερα στη νέα γενιά ώστε να μην ξεχαστεί ποτέ η ιστορία. Σε αυτό βοηθούν και τα τραγούδια που υπάρχουν και περιγράφουν τα συμβάντα αυτά.